هوالباقی

زندگی نامه و شرح حال مرحوم حجت الاسلام والمسلمین دکتر مهدی کریم خانی (ره)

تولد و دوران کودکی و آغاز مسیر علمی

مرحوم حجت الاسلام والمسلمین دکتر مهدی کریم خانی (ره) در 11 آذرماه سال 1358 در روستای اوچ گنبد خان شهرستان بیجار استان کردستان و در خانواده‌ای متدین و ساده‌زیست چشم به جهان گشود. از همان دوران کودکی، به دلیل شرایط سخت معیشتی، ناگزیر بود در کنار تحصیل به کار و تلاش بپردازند. این تجربه‌های اولیه نه تنها مانعی در مسیر رشد علمی ایشان نبود، بلکه روحیه‌ی استقلال، صبر و تلاش را در وجودشان تقویت کرد. استعداد و هوش سرشار ایشان از همان سال‌های نخستین آشکار بود و همین امر سبب شد که اطرافیان، به‌ویژه عموی بزرگوارش مرحوم حاج شیخ جلیل کریم‌خانی، او را به ادامه‌ی مسیر علمی و ورود به حوزه تشویق کنند.

ورود به حوزه علمیه

مرحوم کریم‌خانی در سال ۱۳۷۵، با راهنمایی و حمایت‌های معنوی عمویشان، وارد حوزة علمیه شهریار شدند. این ورود نقطه‌ی عطفی در زندگی ایشان بود؛ چرا که از همان ابتدا با جدیت و علاقه‌ای وصف‌ناپذیر به تحصیل علوم دینی پرداختند. حضور در فضای علمی حوزه، ایشان را با مبانی فقه، اصول، کلام و اخلاق اسلامی آشنا کرد و زمینه‌ی رشد علمی و معنوی ایشان را فراهم ساخت.

بهره‌مندی از محضر اساتید برجسته

ایشان تا سال ۱۳۸۰ از محضر اساتید برجسته حوزة علمیه تهران بهره‌مند شدند. در این میان، آیت‌الله خوشوقت جایگاه ویژه‌ای در تربیت علمی و اخلاقی ایشان داشت. شرکت در کلاس‌های درس اخلاق آیت‌الله خوشوقت و حضور در نماز جماعت مسجد امام حسن مجتبی تهران، نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت معنوی ایشان ایفا کرد. این ارتباط نزدیک با اساتید بزرگ، ایشان را به یکی از شاگردان فعال و پرتلاش حوزه بدل ساخت.

او در سال 1381 وارد حوزه علمیه قم شد و در مسیر علمی و تربیتی خود از محضر اساتید برجسته‌ای بهره برد که نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت علمی و اجتهادی ایشان داشتند. ایشان در دوره‌های سطح حوزه، دروس فقه و اصول را نزد حجج اسلام دیباجی، باقری شاهرودی، اعتمادی، حیدری فسایی و سیدهاشم خویی فرا گرفت و از دقت و عمق علمی آنان بهره‌مند شد. این دوره‌ها پایه‌ای محکم برای ورود ایشان به مباحث اجتهادی و استنباطی فراهم آورد. در مراحل بالاتر، ایشان دروس خارج فقه و اصول را در محضر آیات عظام مکارم شیرازی، سبحانی، اعرافی، مددی، صفایی بوشهری و نیز حیدری فسایی گذراند و با شیوه‌های استنباط فقهی، عمق مباحث اصولی و نگاه اجتهادی آنان آشنا شد. حضور در درس این بزرگان، افق‌های تازه‌ای در اندیشه ایشان گشود و شخصیت علمی او را به مرتبه‌ای بالاتر ارتقا داد. بدین ترتیب، مرحوم کریمخانی با بهره‌گیری از محضر اساتید بزرگ در سطوح مختلف حوزه، توانست مسیر علمی خود را با استواری و عمق بیشتری طی کند.

تحصیلات دانشگاهی

شیخ مهدی با توجه به رسالت علمی و مسئولیت اجتماعی که احساس می‌کرد علاوه بر تحصیلات حوزوی، تحصیلات دانشگاهی را هم با موفقیت طی کرد.و با هدف اسلامی سازی علوم انسانی در سال ۱۳۸۴ وارد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) شد و توانست در مقطع کارشناسی رشته معارف اسلامی و علوم تربیتی پذیرفته شود. او مسیر علمی خود را در این مؤسسه که از برکات علامه مصباح یزدی ره نشئت می گرفت، تا مقطع کارشناسی ارشد رشته تعلیم و تربیت ارزش‌ها ادامه داد و موفق به اخذ مدرک آن در سال 1393 شد. این شخصیت پر تلاش با توجه به علاقه‌مندی ویژه‌ای که به مباحث فقهی داشت، در مقطع دکتری رشتة فقه تربیتی در جامعه المصطفی العالمیه پذیرفته شد و در سال ۱۴۰۱ موفق به اخذ مدرک دکتری آن جا شد.

فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی

مرحوم حجت‌الاسلام کریمخانی از جمله اساتید پرتلاش حوزه و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت بود که در طول بیش از دو دهه، در عرصه‌های مختلف علمی و آموزشی به تربیت طلاب و دانشجویان پرداخت. کارنامه علمی ایشان نشان‌دهنده جامعیت، تنوع و عمق فعالیت‌های آموزشی در رشته‌های فقه و اصول، ادبیات عرب، علوم تربیتی، اخلاق و علوم قرآن است.

ایشان فعالیت علمی خود را از سال ۱۳۷۷ با تدریس ادبیات عرب (صرف و نحو) در مدارس امام صادق و امام حسین علیهماالسلام در شهریار و تهران آغاز کرد. پس از آن، در مسیر رشد علمی، به تدریس دروس فقه و اصول (رسائل و مکاسب) در سطح دو حوزه در مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) قم از سال ۱۳۹۱ پرداخت و همزمان در سطح سه حوزه، دروس مکاسب و کفایه را در مدرسه امام کاظم علیه‌السلام پردیسان قم از سال ۱۳۹۲ تاکنون ارائه نمود.

از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیت ایشان، حضور طولانی‌مدت در جامعه‌الزهرا سلام‌الله‌علیها بود؛ جایی که طی بیش از ۲۴ سال، مجموعه‌ای گسترده از دروس شامل فقه استدلالی، اصول (حلقات)، اخلاق (منیه المرید و چهل حدیث)، تفسیر (المیزان و مجمع‌البیان)، فلسفه فقه، ادبیات عرب و تعلیم و تربیت اسلامی را در سطوح مختلف حوزه تدریس کرد. این حضور مستمر، نشان‌دهنده نقش ایشان در تربیت نسل‌های متعدد از طلاب خواهر و گسترش مباحث تربیتی و اخلاقی در فضای حوزوی است.

در کنار فعالیت‌های حوزوی، مرحوم کریمخانی در عرصه دانشگاهی نیز فعال بود. ایشان در مقطع کارشناسی علوم تربیتی دروس چون تعلیم و تربیت اسلامی، تعلیم و تربیت عمومی و آرای دانشمندان مسلمان را در مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) در قم تدریس کرد. همچنین در مقطع کارشناسی ارشد علوم قرآن و ادبیات عرب را در دانشکده علوم قرآنی قم و دانشگاه معارف قم به آموزش مباحث تخصصی پرداخت. در مؤسسه عالی اخلاق و تربیت نیز دروس مبانی تعلیم و تربیت و فقه تربیتی را ارائه نمود.

او که استادی انقلابی و ولایتمدار بود، در دور‌ه‌های طرح ولایت که طی سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰4 برگزار می‌شد حضوری پررنگ داشت و مباحث بنیادین مبانی خداشناسی و فلسفه اخلاق را در شهرهای قم، اصفهان و مشهد تدریس کرد؛ نقشی که نشان‌دهنده اهتمام ایشان به انتقال مبانی اعتقادی و اخلاقی به نسل جوان بود.

این استاد فقید علاوه بر تدریس، در عرصه پژوهش نیز آثاری ارزشمند بر جای گذاشت که نشان‌دهنده نگاه عمیق ایشان به تعلیم و تربیت اسلامی، فقه تربیتی و اخلاق است. «روش بینش‌دهی قرآن نسبت به ارزش‌ها» (1392)، «شیوه‌های کاربرد روش قصه در تعلیم و تربیت ارزش‌ها» (۱۳۹۳)، «مشکلات و ویژگی‌های دوره نوجوانی و بلوغ»، «بررسی وظایف والدین در تربیت در آیه وقایه» و «بررسی وظایف والدین در تربیت عاطفی فرزندان» (1401) نمونه‌ای از آثار پژوهشی اوست.

فعالیت‌های علمی ـ اجرایی

در کنار تدریس گسترده در حوزه و دانشگاه و پژوهش‌های ارزشمند در عرصه‌های فقه تربیتی، تعلیم و تربیت و اخلاق، مرحوم حجت‌الاسلام دکتر کریمخانی مسئولیت‌های اجرایی مهمی را نیز بر عهده داشت که نشان‌دهنده اعتماد علمی و اخلاقی بزرگان به ایشان بود.

ایشان به عنوان معاونت پژوهش مرکز تخصصی تعلیم و تربیت علامه مصباح یزدی (ره)، نقش مؤثری در سامان‌دهی فعالیت‌های علمی و پژوهشی این مرکز ایفا کرد و با مدیریت و هدایت پروژه‌های علمی، زمینه ارتقای سطح تحقیقات تربیتی و اسلامی را فراهم آورد. همچنین در مرکز تخصصی اخلاق و معنویت آیت‌الله سعادت‌پرور، مسئولیت معاونت پژوهش را بر عهده داشت و با اهتمام به گسترش مباحث اخلاقی و معنوی، تلاش نمود تا پیوندی عمیق میان پژوهش‌های علمی و تهذیب اخلاقی ایجاد کند.

تبلیغ دین اسلام و معارف اهل‌بیت علیهم السلام

در کنار تدریس و پژوهش‌های گسترده در حوزه و دانشگاه، مرحوم حجت‌الاسلام دکتر مهدی کریمخانی از سال ۱۳۸۳ به‌عنوان مبلغ و سخنران دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، حضوری فعال و اثرگذار در عرصه تبلیغ دینی داشت. ایشان با روحیه‌ای خستگی‌ناپذیر و اخلاص مثال‌زدنی، در شهرها و روستاهای مختلف کشور به تبیین و نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام پرداخت و در احیای امر آنان کوشید.

سخنرانی‌های ایشان همواره با بیان روان، استدلال متین و شور ایمانی همراه بود و مخاطبان را به عمق معارف دینی و اخلاقی رهنمون می‌ساخت. حضور ایشان در میان مردم، به‌ویژه در مناطق محروم، جلوه‌ای از تعهد اجتماعی و دینی بود؛ چرا که تبلیغ را نه صرفاً وظیفه‌ای علمی، بلکه رسالتی الهی می‌دانست. این فعالیت‌های تبلیغی، در کنار تدریس و پژوهش، نشان‌دهنده جامعیت شخصیت ایشان است؛ عالمی که هم در کلاس درس و هم در منبر تبلیغ، چراغ هدایت بود و با زبان علم و دلِ سرشار از محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام، نسل‌های مختلف را با حقیقت دین آشنا ساخت.

در نگاه دیگران

مرحوم حجت‌الاسلام دکتر مهدی کریمخانی نه تنها در عرصه علم و پژوهش، بلکه در دل‌ها و خاطرات اطرافیانش جایگاهی ویژه داشت. شهادت بزرگان و شاگردان درباره او، تصویری روشن و جامع از شخصیت علمی، اخلاقی و معنوی ایشان به دست می‌دهد.

حضرت آیت‌الله تحریری، مدیر مرکز تخصصی اخلاق و معنویت آیت‌الله سعادت‌پرور، درباره ایشان فرمودند:

«ایشان جدیت در تحصیل و تهذیب داشته و عده‌ای از طلاب از محضرش مستفیض می‌شدند و اظهار ارادتی خاص به محضر ائمه علیهم‌السلام داشت».

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر زارعان، مدیر مؤسسه اخلاق و تربیت و مرکز تخصصی تعلیم و تربیت علامه مصباح یزدی (ره)، چنین نوشت:

«عزیزمان جناب حجت‌الاسلام آقای دکتر کریمخانی نه تنها با دانش فراوان در علوم اسلامی و انسانی، بلکه با اخلاق ناب، تواضع عمیق و خدمت بی‌چشمداشت به جامعة علمی و مذهبی، نمادی زنده از یک روحانی وارسته و خدمتگزار بود. آثار علمی، تدریس‌های پربار و راهنمایی‌های ایشان، مانند چراغی در تاریکی، همیشه راهنمای نسل‌های آینده خواهد بود».

حجت‌الاسلام دکتر اسدی، معاون آموزش مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، درباره ایشان گفت:

 «آن استاد بزرگوار، عمر پربرکت خویش را وقف ترویج معارف اسلام و اعتلای علم نمود و با تلاش‌های بی‌دریغ خود در عرصه آموزش و پژوهش، نسلی از طلاب و دانش‌پژوهان فاضل را پرورش داد. شاگردان و آثار علمی و اخلاقی ایشان، سرمایه‌ای ارزشمند برای حوزه و دانشگاه خواهند بود».

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید محمدصادق موسوی‌نسب، مدیر گروه علوم تربیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، چنین اظهار داشت:

«اشراف علمی در زمینه فقه تربیتی در کنار تخصص علوم تربیتی علاوه بر حسن خلق و تواضع مثال‌زدنی از ایشان شخصیتی جامع ساخته بود و امید می‌رفت منشأ آثار و خدمات علمی و عملی قرار گیرند».

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید احمد رهنمایی، مدیر اسبق گروه علوم تربیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، در وصف ایشان گفت:

«اللهم انا لانعلم منه الا خيرا. در پیشگاه الهی شهادت می‌دهیم که فقید سعید حجت‌الاسلام دکتر مهدی کریمخانی رحمة‌الله‌علیه از شایستگی‌های فراوان، معنوی، اخلاقی، ولایی، علمی و انقلابی برخوردار بود. همت بلند و روح خستگی‌ناپذیر و جان جهادگر و جسم تلاشگر او وجودش را سرشار از عشق به کسب علم و تقوا و فضیلت و خدمت خالصانه و بی‌شائبه به اسلام و انقلاب و مردم کرده بود به گونه‌ای که در این مسیر ربانی تا آخرین لحظات حیات مبارک خویش وفادار و استوار ماند. شیفتگی وی به اهل‌بیت علیهم‌السلام به ویژه نسبت به حضرت صدیقه کبری فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها معنا بخش زندگیش بود تا آنجا که هنگامه وفاتش هم با هنگامه شهادت آن حضرت قرین گردید. خداوند بر علو درجاتش بیافزاید و او را با اولیای خویش محشور و بر بازماندگانش صبر جمیل و اجر جزیل نازل فرماید. آمین».

و در نگاه شاگردان، او استادی بود که حضورش آرامش می‌آفرید. خانم زمانی، از طلاب جامعه‌الزهرا سلام‌الله‌علیها، چنین روایت می‌کند:

« گاهی اوقات آدم‌ها با همان حضور ساده‌شان آرامش را به یک کلاس می‌آورند. او برای ما همان آدم بود؛ استادی که وقتی وارد می‌شد، انگار فضای کلاس نرم‌تر می‌شد و سکوت هم رنگ آرامش می‌گرفت. نگاهش همیشه رو به بالا بود، طوری که انگار ترک‌های سقف را بهتر از هرکس می‌شناخت و بین همان ترک‌ها فکرهای عمیقی را پنهان می‌کرد. درس آرایه‌ها را آن‌قدر مرتب، خلاصه و شیرین توضیح می‌داد که در دست‌هایش آب می‌شد. چند واژه ترکی چاشنی حرف‌هایش می‌کرد مثلا فلان اندیشمند گفت شاپالاق در تربیت گاهی لازم است، به معنای واقعی معلم بودن را می‌فهمیدیم. اما صبح یکشنبه… خبر آمد؛ خبری که هیچ‌کس آماده‌اش نبود. گفتند سکته کرده. دل‌ها ترسید، کلاس‌ها از صلوات و دعاها، همه امیدوار دوباره صدایش را در کلاس بپیچد داشتند. اما تقدیر راه دیگری برای او نوشته بود. او رفت… آرام، بی‌صدا، و کلاس بعد از او چیزی کم داشت. صندلی‌اش، نگاهش به سقف، حتی همان طنزهای کوچک. با این‌همه، آدم‌هایی مثل او هیچ‌وقت تمام نمی‌شوند؛ حضوری از آن‌ها همیشه در دل آدم می‌ماند، آرام و بی‌ادعا، درست مثل خودش».

این نقل‌قول‌ها و شهادت‌ها، گویای حقیقتی روشن است: مرحوم حجت‌الاسلام دکتر مهدی کریمخانی نه تنها عالمی پرتلاش و پژوهشگری ژرف‌اندیش بود، بلکه با اخلاق، تواضع و عشق به اهل‌بیت علیهم‌السلام، حضوری آرام‌بخش و ماندگار در دل‌ها داشت. او چراغی بود که با نور علم و معنویت، راه را برای شاگردان و نسل‌های آینده روشن ساخت و یاد و نامش همچنان در حوزه و دانشگاه زنده خواهد ماند.

سرانجام روح این شاگرد با اخلاص مکتب امام صادق و سرباز بی ادعای امام عصر عج الله تعالی فرجه الشریف در تاریخ 28 آبان 1404 به ملکوت اعلی پیوست و پیکر پاکش در بهشت رضای امیریه شهریار به خاک سپرده شد. خدایش بیامرزد و با اولیائش محشور نماید.